સૂર્યપ્રકાશમાંથી વીજળી મેળવવા માટે સોલર પેનલોનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે જીવંત છોડ પણ આમાં મદદ કરી શકે છે? હવે વૈજ્ઞાનિકોએ એક નવી ટેકનોલોજી વિકસાવી છે જેને બાયો સોલર ટેકનોલોજી કહે છે. આ ટેકનોલોજીમાં જીવંત છોડની મદદથી સોલર પેનલની પાવર અને વીજ ઉત્પાદનમાં વધારો કરી શકાય છે.
બાયો સોલર ટેકનોલોજીનો મૂળ સિદ્ધાંત છે છોડની પ્રકાશસંશ્લેષણ (ફોટોસિન્થેસિસ) પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવી. છોડ સૂર્યપ્રકાશ શોષીને તેને રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ દરમિયાન કેટલાક ઇલેક્ટ્રોન છોડના કોષોમાંથી બહાર આવે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ આ ઇલેક્ટ્રોનને પકડવા માટે છોડના મૂળ કે પાંદડામાં વિશેષ ઇલેક્ટ્રોડ લગાવવાની રીત શોધી કાઢી છે. આ રીતે છોડમાંથી સીધો વિદ્યુતપ્રવાહ મેળવી શકાય છે. જોકે, આ પદ્ધતિમાં હાલ ખૂબ જ ઓછી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ સંશોધન ચાલી રહ્યું છે.
બીજી રીત છે એગ્રીવોલ્ટાઇક્સ, જેમાં સોલર પેનલની નીચે છોડ ઉગાડવામાં આવે છે. આનો ફાયદો એ છે કે છોડને કારણે પેનલની નીચેનું તાપમાન ઓછું રહે છે. સોલર પેનલ જ્યારે વધારે ગરમ થાય છે ત્યારે તેની કાર્યક્ષમતા ઘટી જાય છે. છોડની હરિયાળીને કારણે તાપમાન નિયંત્રિત રહે છે, જેથી પેનલની કામગીરી ૧૦ થી ૨૦ ટકા સુધી સુધરી શકે છે. સાથે જ, જમીનનો ઉપયોગ પણ પાક માટે થઈ શકે છે, જે જમીનની બચત કરે છે.
બાયો સોલર ટેકનોલોજીના ઘણા ફાયદા છે. તે પર્યાવરણને અનુકૂળ છે, કારણ કે તેમાં કોઈ હાનિકારક ઉત્સર્જન થતું નથી. ઉપરાંત, તેનાથી લીલોતરી વધે છે અને શહેરી વિસ્તારોમાં પણ તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. આ ટેકનોલોજી ખાસ કરીને એવા સ્થળોએ ઉપયોગી બની શકે છે જ્યાં પરંપરાગત સોલર પેનલ માટે જમીન ઉપલબ્ધ ન હોય. દાખલા તરીકે, છત પર અથવા ભીની જમીનમાં પણ તેને સ્થાપિત કરી શકાય છે.
જોકે, આ ટેકનોલોજીમાં કેટલાક પડકારો પણ છે. હાલમાં તેની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ખૂબ ઓછી છે. અત્યારે એક ચોરસ મીટર છોડમાંથી માંડ થોડા વોટ વીજળી મેળવી શકાય છે, જે ઘરગથ્થુ ઉપયોગ માટે પૂરતું નથી. આ ઉપરાંત, છોડના સ્વાસ્થ્યની કાળજી લેવી પડે છે, યોગ્ય પાણી અને પોષણ મળે તે જરૂરી છે. ઇલેક્ટ્રોડ બનાવવાનો ખર્ચ પણ વધારે છે. આ કારણોસર હજુ આ ટેકનોલોજી વ્યાપારી રીતે શક્ય બની નથી.
દુનિયાભરમાં ઘણી સંશોધન સંસ્થાઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ આ દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે. નેધરલેન્ડની 'પ્લાન્ટ-ઇ' નામની કંપનીએ ભીની જમીનમાં છોડમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની ટેકનોલોજી વિકસાવી છે. અમેરિકામાં પણ સંશોધકો પાલક અને અન્ય છોડનો ઉપયોગ કરીને વીજળી મેળવવાના પ્રયોગો કરી રહ્યા છે. ભારતમાં પણ કેટલીક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આ વિષય પર કામ કરી રહી છે.
બાયો સોલર ટેકનોલોજી હજુ તેની શરૂઆતના તબક્કામાં છે, પરંતુ તેની સંભાવનાઓ ઉજ્જવળ છે. જો સંશોધનમાં સફળતા મળે, તો આ ટેકનોલોજી ભવિષ્યમાં સ્વચ્છ અને નવીનીકરણીય ઊર્જાનું એક મહત્વપૂર્ણ સાધન બની શકે છે. હવે આપણે જોઈએ કે વૈજ્ઞાનિકો કેટલી જલ્દી આને વ્યવહારુ સ્વરૂપ આપી શકે છે.