પૈગંબર મોહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહિ વસલ્લમ) નો જન્મ ઇસ્લામિક કેલેન્ડરના રબી ઉલ-અવ્વલ મહિનાની 12મી તારીખે થયો હતો. મોટાભાગના મુસ્લિમો આ દિવસને 'ઇદ-એ-મિલાદ-ઉન-નબી' (યોગ્ય રીતે 'યૌમ અન-નબી') તરીકે ઉજવે છે. ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અન્ય દેશોમાં આ જાહેર રજા હોય છે. આ દિવસે તેમના જીવન, ઉપદેશ અને આદર્શો પર ચર્ચા કરવામાં આવે છે.
ઇસ્લામના ઉદય પહેલાં અરેબિયન સમાજમાં અનેક કુરિવાજો પ્રવર્તમાન હતી. લોકો મૂર્તિપૂજા કરતા, છોકરીઓને જન્મ સમયે જ જીવિત દાટી દેવામાં આવતી, સ્ત્રીઓને મિલકતમાં હિસ્સો મળતો ન હતો અને પુરુષોની કોઈ મર્યાદા નહોતી. આવી પરિસ્થિતિમાં પૈગંબર મોહમ્મદે જે નિયમો આપ્યા તે સમયના હિસાબે અત્યંત ક્રાંતિકારી હતા.
બહુપત્નીત્વ અંગેની જોગવાઈ આજે વિવાદાસ્પદ છે, પરંતુ તે સમયે તે એક પ્રગતિશીલ કદમ હતું. કુર્આનની આયતમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, "જો તમે અનાથ છોકરીઓ સાથે ન્યાય ન કરી શકો તો જે સ્ત્રીઓ તમને ગમે તેમાંથી બે, ત્રણ કે ચાર સાથે લગ્ન કરી લો. પરંતુ જો ન્યાય ન કરી શકો તો એક જ પત્ની રાખો." (સૂરા નિસા, આયત ૩). આ આયત સ્પષ્ટ કરે છે કે બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ ન હોવા છતાં ન્યાયની શરતે તેને લગભગ અશક્ય બનાવી દીધું હતું.
પડદો કે હિજાબનો હેતુ મહિલાઓની સુરક્ષા છે. કુર્આનના સૂરા નૂરમાં છે: "મોમિન પુરુષોને કહો કે તેઓ પોતાની નજર નીચી રાખે અને પોતાના ગુપ્ત અંગોનું રક્ષણ કરે. અને મોમિન સ્ત્રીઓને કહો કે તેઓ પણ પોતાની નજર નીચી રાખે અને પોતાના અંગોનું રક્ષણ કરે, અને પોતાની સુંદરતા પ્રગટ ન કરે." આ સંદર્ભમાં પડદો એ સ્ત્રીની ગરિમા અને સલામતીનું પ્રતીક છે.
તલાક અંગે ઇસ્લામે મહત્વનો સુધારો કર્યો. પહેલાં પુરુષ પોતાની મરજીથી જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે તલાક આપી શકતો. ઇસ્લામે તલાકને વ્યવસ્થામાં મૂક્યો. તલાક માટે પણ નિયમ બનાવ્યો કે સ્ત્રી તેના પવિત્ર માસિક સમયમાં ન હોય, અને તે સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રીને ઘરમાં રહેવાની મંજૂરી હોય. ઉપરાંત, તલાક પછી સ્ત્રી ફરી લગ્ન કરી શકે તે માટે ઈદ્દતનો નિયમ રાખ્યો, જેથી પિતૃત્વ સ્પષ્ટ રહી શકે.
નમાજ (અરબી: 'સલાત') ઇસ્લામનો બીજો સ્તંભ છે. તે દિવસમાં પાંચ વખત ફરજિયાત છે. નમાજ વહેલી સવાર, બપોર, બપોર પછી, સાંજ અને રાત્રે પઢવામાં આવે છે. તે સમુદાયમાં એકતા લાવે છે. મસ્જિદમાં સૌ કોઈ એક પંક્તિમાં ઉભા રહે છે, રાજા-રંકનો ભેદ ભૂંસી નાખે છે. નમાજ માટે શરીરની શુદ્ધિ પણ આવશ્યક છે, જેના કારણે સફાઈ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
આ બધા ઉપદેશો એવા સમયે આપવામાં આવ્યા જ્યારે વિજ્ઞાનનો વિકાસ નહોતો. પણ આ નિયમોમાં આધુનિક સમાજવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો છુપાયેલા છે. આજે પણ ઇસ્લામિક વિદ્વાનો આ મુદ્દાઓ પર અલગ-અલગ અભિપ્રાય ધરાવે છે. કેટલાક દેશોમાં પડદો અને બહુપત્નીત્વ પ્રત્યે પ્રતિબંધો છે, જ્યારે કેટલાકમાં સ્ત્રીઓને શિક્ષણ અને નોકરીની સમાન તકો મળે છે.
સારાંશમાં કહીએ તો, પૈગંબર મોહમ્મદના જન્મદિવસ પર તેમના ઉપદેશોને યાદ કરવા એ ફક્ત ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ સામાજિક સુધારાની દિશામાં પ્રેરણા છે. આ નિયમોને તેમના ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં સમજવું જરૂરી છે. અમારો હેતુ કોઈ ધર્મનું મૂલ્યાંકન કરવાનો નથી, પરંતુ તથ્યપૂર્ણ માહિતી આપવાનો છે.